Pierwotna 艣wi膮tynia poga艅ska

Ogromna jaskinia wapienna, maj膮c na uwadze umiejscowienie, struktur臋 i szeroko艣膰, musia艂a by膰 miejscem kultu ju偶 w epoce greckiej i rzymskiej. Historyk Strabon, odnosz膮c si臋 prawdopodobnie do groty, wspomina o 艣wi膮tyni po艣wi臋conej b贸stwu Calcante, mitycznemu wr贸偶bia偶owi, kap艂anowi Apolla. Wierni przybywali tutaj szukaj膮c odpowiedzi, cz臋sto sp臋dzaj膮c noce owini臋ci w sk贸ry ofiarowanych zwierz膮t. Prawdopodobnym jest, 偶e adorowano samego Apolla, poga艅skie b贸stwo symbolizuj膮ce 艣wiat艂o i przedstawiane o m艂odzie艅czym wygl膮dzie, o rzadko spotykanej urodzie.

Epoka przedlongobardzka

Pocz膮tki sanktuarium datowane jest na koniec V i pocz膮tki VI wieku, o czym 艣wiadczy Liber de apparitione sancti Michaelis in Monte Gargano. Wtedy to z inicjatywy 贸wczesnego biskupa Sipontu, bp. Lorenzo Maiorano, zacz臋to d膮偶y膰 do wyeliminowania poga艅skiego kultu w艣r贸d mieszka艅c贸w Gargano. Towarzyszy艂y temu cudowne zdarzenia, kt贸re da艂y pocz膮tek kultu Micha艂a Archanio艂a na cyplu Apulii. Dewocja do 艢w. Micha艂a ma 艣cis艂y zwi膮zek z trzema nast臋puj膮cymi po sobie objawieniami, oraz z kolejnym czwartym, maj膮cym miejsce ponad dziesi臋膰 stuleci p贸藕niej. Gargano, najbardziej wysuni臋ta na wsch贸d cz臋艣膰 terytorialna w艂och, tak偶e dzi臋ki s艂awie zdobytej dzi臋ki objawieniom, by艂a zazdro艣nie w艂adana przez Bizantyjczyk贸w, kt贸rzy mieli pod swym panowaniem wszystkie nadmorskie regiony Adriatyku, szczeg贸lnie ten jednen region najbli偶ej nich znajduj膮cy si臋, tj., Pugli臋. W tym okresie Sanktuarium bardzo r贸偶ni艂o si臋 od tego, kt贸re znamy dzi艣. Wej艣cie do ogromnej pieczary zdobywano wspinaj膮c si臋 w g贸r臋 z doliny zwanej 鈥濩arbonara鈥, przez wg艂臋bienie i swego rodzaju tunel, kt贸re wystawa艂y z nierag贸larnej i g艂臋bokiej jaskini. 艢wi臋ty Micha艂 Archanio艂, w tym okresie historii, by艂 czczony jako uzdrowiciel chor贸b i ten, kt贸ry przedstawia dusze zmar艂ych przed Boskim tronem. Znana jest tzw. 鈥瀞tilla鈥 (鈥瀔apie, skrapla si臋鈥): cudowna woda, kt贸ra wed艂ug przekaz贸w, skapywa艂a ze ska艂 jaskini i uzdrowia艂a wszelkiego rodzaju dolegliwo艣ci oraz z艂o.

Okres lombardzki

Ze wzgl臋du na fakt, i偶 Sanktuarium by艂y zainteresowane w艂adze dzia艂aj膮cych na po艂udniow膮 Itali膮, mi臋dzy VI a VII wiekiem, przyj臋艂o ono konkrete znaczenie, kt贸re by艂o 艣ci艣le przeplata艂o si臋 z histori膮 Longobard贸w. Sanktuarium 艢w. Micha艂a charakteryzowa艂o si臋 sw膮 konkretn膮 rol膮 kt贸r膮 odgrywa艂o jako po艣rednika mi臋dzy promowaniem wiary ludowej a utrwalaniem polityki religijnej: b臋d膮c narodowym pomnikiem Longobard贸w, kt贸rzy w Archaniele Michale upatrywali doskona艂e b贸stwo obro艅cy i wojownika. Bazylika by艂a przedmiotem olbrzymich prac rozbudowy i przebudowy, kt贸re upi臋kszy艂y i sprawi艂y, 偶e jej struktura sta艂a si臋 bardziej funkcjonalna. Sanktuarium zosta艂o w艂膮czone do obiegu najwa偶niejszych miejsc pielgrzymek i sta艂o si臋 celem wielu wiernych przybywaj膮cych z najbardziej wysuni臋tych na p贸艂noc region贸w Europy, o czym 艣wiadcz膮 r贸偶ne inskrypcje wyryte na 艣cianach u wej艣cia, niekt贸re nawet o charakterze „runicznym”.

艢redniowiecze

Mi臋dzy ko艅cem IX a pocz膮tkiem X wieku, mia艂y miejsce r贸偶ne ataki Saracen贸w. Najpowa偶niejszy z nich przeprowadzono w 869 roku. Prawdopodobnie w wyniku tego najazdu Sanktuarium zosta艂o powa偶nie uszkodzone. Nied艂ugo po tym, Cesarz Ludwik (825 – 875) interweniowa艂, udzielaj膮c Aioniuszowi, arcybiskupowi Beneventu – od kt贸rego Bazylika by艂a zale偶na – 艣rodki do odbudowy „ruin” Anielskiej Bazyliki. Przy tej okazji zrealizowano ozdobne freski na 艣cianach, 艂uki i pilastry monumentalnych schod贸w prowadz膮cych do o艂tarza „odbitych st贸p”. P贸藕niej, mi臋dzy X a XI wiekiem, Sanktuarium znalaz艂o si臋 ponownie pod panowaniem Bizancjum (druga hellenizacja). Pierwsi Normanowie, kt贸rzy przybyli do W艂och, wkr贸tce dotarli na Gargano i tutaj zawarli sojusz z przyw贸dc膮 Melo z Bari, by wyprze膰 Bizanty艅czyk贸w z Apulii. Tak rozpocz膮艂 si臋 okres norma艅ski, podczas kt贸rego miasto Monte Sant’Angelo otrzyma艂o szczeg贸lny przywilej: nosi艂o ono tytu艂 „W艂adza Honorowa” i cieszy艂o si臋 niezliczonymi dyplomami i przywilejami. Niemal z ca艂kowit膮 pewno艣ci膮 uwa偶a si臋, 偶e ju偶 w po艂owie XI wieku, pod dozorem Roberta Guiscardo nast膮pi艂a bardziej szczeg贸艂owa odbudowa i reorganizacja Ko艣cio艂a – Groty. Wiele wskaz贸wek upowa偶nia do wyobra偶enia sobie struktury podobnej do tej obecnej, z monumentalnym wej艣ciem, br膮zowymi drzwiami, i by膰 mo偶e marmurowymi elementami. Tymczasem cz臋艣膰 mieszkalna Monte rozrasta艂a si臋 i poszerza艂a, ros艂a w si艂臋 tak偶e ze wzgl臋du na swoj膮 wysok膮 pozycj臋, wa偶n膮 z puktu widzenia strategicznego. Szwab Fryderyk II cz臋sto zatrzymywa艂 si臋 tu ze swym wspania艂ym dworem. Legenda g艂osi, 偶e ze zwi膮zku Fryderyka II Szwaba oraz Bianki Lanci, w tutejszym imponuj膮cym zamku Monte Sant’Angelo, narodzi艂 si臋 Manfredi. On to w艂a艣nie nie wzbroni艂 si臋, aby spl膮drowa膰 艣wi膮tyni臋 艢w. Micha艂a, jednak po jakim艣 czasie skruszony, ofiarowa艂 Sanktuarium relikwiarz z kawa艂kiem 艢wi臋tego Krzy偶a, kt贸ry zdoby艂 w prowadzonej przez niego krucjacie w Ziemi 艢wi臋tej.

Okres Andegawe艅ski

Mi臋dzy drug膮 po艂ow膮 XIII w. i pierwszymi dziesi臋cioleciami wieku XIV, kompleks 艢wi膮tyni 艢w. Micha艂a Archanio艂a przeszed艂 ogromn膮 transformacj臋, wdro偶on膮 przez kr贸l贸w Andegawe艅skich, kt贸rzy mieli Sanktuarium pod sw膮 szczeg贸ln膮 opiek膮. Z woli Karola I Andegawe艅skiego poprzez rozszerzenie i przed艂u偶enie o kilka partii schod贸w w cz臋艣ci ju偶 istniej膮cej, zosta艂o przebudowane i u艂atwione po艂膮czenie pomi臋dzy grot膮 i cz臋艣ci膮 mieszkaln膮 miasta Monte Sant’Angelo, zdominowan膮 przez skupisko budynk贸w wok贸艂 ko艣cio艂a Matki Boskiej Wi臋kszej. To w艂a艣nie Karolowi I Andegawe艅skiemu zawdzi臋cza si臋 obecny uk艂ad Sanktuarium (z brawurow膮 operacj膮 podzielenia groty na p贸艂, przesuwaj膮c w podziemia staro偶ytne wej艣cia bizantyjsko-Lombardzkie) i dost臋p 鈥瀞chodz膮c鈥 od strony po艂udniowej przez szerokie schody wyposa偶one w wielkie 艂uki boczne. Zleci艂 on utworzy膰 wielk膮 naw臋 przylegaj膮c膮 do groty, i podzielon膮 na trzy prz臋s艂膮. W tej apsydzie znajduje si臋 barokowy o艂tarz z ko艅ca XVII wieku. Karolowi r贸wnie偶 zawdzi臋czamy budow臋 wielkiej dzwonnicy, kt贸r膮 rozpocz臋to w 1274 roku. Wzniesiono j膮 w podzi臋ce za podb贸j po艂udniowej Italii. Dzwonnica zaprojektowana zosta艂a przez architekt贸w Giordano i Maraldo z Monte Sant’Angelo i zadziwiaj膮co przypomina wie偶e frederyka艅skiego zamku Castel del Monte. Nast臋pcy Karola I uko艅czyli rozpocz臋t膮 ju偶 aran偶acj臋. W Bazylice zosta艂 ochrzczony kr贸l Karol III z Durazzo, kt贸ry urodzi艂 si臋 w zamku na Monte Sant’Angelo.

W mi臋dzyczasie, mi臋dzy XIII a XV wiekiem, entuzjazm religijny troch臋 przygas艂, a duch po艣wi臋cenia i oddania rzeszy pielgrzym贸w zanika艂. Zacz臋艂o powoli zanika膰 pragnienie do艣wiadczenia uzdrowiaj膮cych cn贸t dla duszy i cia艂a w 艣wi臋tych miejscach jak sanktuaria, w kt贸rych B贸g uzna艂 za stosowne zamanifestowa膰 swoj膮 chwa艂臋 przez anio艂贸w i 艣wi臋tych m臋czennik贸w.

Same krucjaty sta艂y si臋 politycznym 艣rodkiem do podboj贸w terytorialnych i zaspokojenia pragnie艅 honoru i w艂adzy ma艂ych lord贸w i podchor膮偶ych wielkich rodzin europejskich.

Stolica Apostolska, niepewna i nastawiona na coraz bardziej nepotyczn膮 polityk臋, przechodzi艂a mi臋dzy sojuszami z jednej strony na drug膮, by by膰 chronionym przez najpot臋偶niejszych w danym czasie. Do Ziemi 艢wi臋tej kupcy, zw艂aszcza Wenecjanie, Genue艅czycy, Piza艅czycy, Katalo艅czycy i Prowansalczycy, udawali si臋 tylko po to, aby uzyska膰 monopol na najbardziej kwitn膮ce rynki i uzyska膰 przywileje od su艂tana dla siebie i dla tych, kt贸rzy zostali pod ich ochron膮. W tym zmienionym klimacie polityczno-religijnym Rzymianie przybywali do najs艂ynniejszych europejskich sanktuari贸w nie tylko dla pobo偶no艣ci, ale tak偶e dla zwyk艂ej ciekawo艣ci.

By艂 to okres, w kt贸rym ze wzgl臋d贸w ekonomicznych do Palestyny udawali si臋 przede wszystkim d偶entelmeni i zamo偶ni kupcy, obnosz膮c si臋 ze swoim bogactwem, podr贸偶uj膮c luksusowymi powozami ze s艂u偶b膮 i kurtyzanami. Mo偶na powiedzie膰, 偶e w艂a艣nie wtedy duch staro偶ytnej pielgrzymki, znak pobo偶no艣ci i pokuty, przyj膮艂 posta膰 zwyczaju, mody, wyr贸偶nienia spo艂ecznego.

Nale偶y pami臋ta膰, 偶e w tej rzeczywisto艣ci tak偶e kap艂an, o ile wcze艣niej rozgrzeszenie grzech贸w warunkowa艂 od wype艂nienia pokuty, polegaj膮cej g艂贸wnie na pielgrzymce do jednego ze s艂ynnych sanktuari贸w W艂och lub Europy (na przyk艂ad pokutna pielgrzymka Ottona III do Groty-Sanktuarium), teraz ju偶 m贸g艂 pozwoli膰 penitentowi na wype艂nienie tego obowi膮zku tak偶e przez delegowanie innych do tego w jego imieniu. Nawet w tej nowej i s艂abej atmosferze religijnej Sanktuarium 艣w. Micha艂a nie straci艂o zainteresowania pokornymi rzeszami anonimowych pielgrzym贸w, autentycznymi interpretatorami staro偶ytnego 鈥瀙eregrinatio鈥.

Niezliczone i namacalne znaki ich pielgrzymowania (podpisy, miejsca pochodzenia, daty, 艣wi臋te symbole itp.) mo偶na nadal obserwowa膰 wzd艂u偶 Andegawi艅skiej klatki schodowej oraz w innych wewn臋trznych i przyleg艂ych do 艢wi臋tej Groty pomieszczeniach. W ten spos贸b s艂awa sanktuarium nie przygas艂a i nadal r贸wnie dobrze potrafi艂a wywiera膰 bardzo silny poci膮g nawet na najwybitniejsze postacie, kt贸re, wyr贸偶nia艂y si臋. Z nich chcemy wymieni膰 tylko niekt贸rych.

Wsp贸艂czesny wiek

W XVII wieku miasto Monte Sant’Angelo sta艂o si臋 najwa偶niejszym miejsce ca艂ego Gargano. Do Sanktuarium pielgrzymuje coraz wi臋ksza liczba wiernych i czcicieli ze wszystkich 艣rodowisk spo艂ecznych.

Plac przed wej艣ciem do bazyliki, kt贸ry w ci膮gu wiek贸w by艂 zape艂niony zabudowaniami, zosta艂 nazwany 鈥瀉trium kolumnowe鈥, z racji obecno艣ci kolumny na kt贸rej szczycie znajdowa艂 si臋 pos膮g 艢w. Micha艂a. W 1865 roku, podczas przebudowy placu, pos膮g ten zosta艂 usuni臋ty. Wtedy tak偶e powsta艂a fasada z dw贸ch 艂uk贸w, z kt贸rych lewa cz臋艣膰 zosta艂a odwzorowana na stylu z pierwotnego stanu. W 1872 roku bazylika zosta艂a ostatecznie uznana za kaplic臋 pa艂acow膮, tzn.  bezpo艣rednio podlegaj膮c膮 kr贸lewskiej w艂adzy, a kap艂ani w niej pos艂uguj膮cy, a偶 do konkordatu z 1929 roku, nosili tytu艂 鈥瀔apelan贸w kr贸lewskiego domu鈥. Od 1970 do 1996 roku w Sanktuarium pos艂ugiwali ojcowie Benedektytni, a aobecnie przez ksi臋偶y Michalit贸w, kt贸rzy przyczynili si臋 do wybudowania w 1999 roku, kaplicy spowiedzi. Kaplica pojednania mie艣ci w sobie elementy antycznej ska艂y, nad kt贸r膮 wznosi si臋 wspania艂y drewniany krucyfiks z XIV-XV wieku. Grota 艢w. Micha艂a Archanio艂a powszechnie nosi miano 鈥濶iebia艅skiej Bazyliki鈥, poniewa偶 nie zosta艂a konsekrowana przez ludzi, lecz przez samego Archanio艂a. Przez oficjalny dekretu Ko艣cio艂a, 鈥瀗a wieczno艣膰鈥 Bazylice zosta艂 udzielony przywilej Przebaczenia Anielskiego. Od 1997 r. wszyscy pielgrzymuj膮cy do Sanktuarium, kt贸rzy si臋 tu wyspowiadaj膮 i przyst膮pi膮 do Komunii 艢wi臋tej, oraz odm贸wi膮 Ojcze nasz, Wierz臋 w Boga, i pomodl膮 si臋 w int. Ojca 艢wi臋tego, mog膮 dost膮pi膰 odpustu zupe艂nego.