Obecno艣膰 Archanio艂a Micha艂a na Gargano jest szczeg贸lnie widoczna w sugestywnej i mistycznej atmosferze pierwotnej naturalnej jaskini. Jednak czas i wydarzenia historyczne g艂臋boko wp艂yn臋艂y na to miejsce kultu religijnego, usytu艂owanego na samotnym i ma艂o go艣cinnym masywie. Wok贸艂 tej naturalnej budowli, praktycznie nietkni臋tej w swojej autentycznej i wci膮gaj膮cej surowo艣ci, sprawi艂, 偶e by艂a ona przez wieki bardzo interesuj膮ca i odwiedzana. Wierni i czciciele r贸偶nych cywilizacji i epok historycznych, uznaj膮c wysokie prerogatywy i godno艣膰 najwa偶niejszego z Niebia艅skich Duch贸w, ozdobiali to jego ziemskie mieszkanie darowiznami, kt贸re s膮 r贸wnie偶 bardzo wa偶ne z punktu widzenia historii i sztuki.

W rezultacie cenne dziedzictwo Sanktuarium, pomimo licznych grabie偶y, jakich dozna艂o Sanktuarium podczas wzlot贸w i upadk贸w, kt贸re mia艂y miejsce w ci膮gu swej 1500 latniej historii, dzisiaj nadal budzi podziw pielgrzym贸w i zwiedzaj膮c膮cych. Skarby kultu 艢w. Micha艂a (TECUM) to m.in: Grota, zaanektowane pomieszczenia, Muzeum Dewocjonali贸w, Muzeum Lapidarium, Krypty Longobardzkie. Zwiedzaj膮cy ma zatem niezwyk艂膮 i rzadk膮 okazj臋 podziwiania kamiennnych i drewnianych przedmioit贸w, przechowywanych z tak膮 sam膮 pieczo艂owito艣ci膮 jak drogocenne klejnoty. Daj膮 one mo偶liwo艣膰 prze艣ledzenia 艣lad贸w historii, spisanej wsp贸lnie przez pokornych, nieznanych pielgrzym贸w, jak i pot臋偶nych kr贸l贸w. To historia, kt贸ra opowiada wielkiej mi艂o艣ci i wierze w ksi臋cia niebia艅skich zast臋p贸w.

Szczeg贸lnie wa偶ne s膮 鈥瀊ogactwa鈥 udost臋pnione niedawno naukowcom i odwiedzaj膮cym, kt贸re pomagaj膮 uzupe艂ni膰 og贸lny zarys sanktuarium, wizualnie przedstawiaj膮c jego ewolucj臋, zar贸wno z punktu widzenia jako miejsca architektonicznego, bezpo艣rednie konsekwencje wydarze艅 historycznych, jak i formy wiary i oddania w ich epokowych przemianach.

Pomieszczenia tak zwanych 鈥瀔rypt lombardzkich鈥 ujrza艂y 艣wiat艂o dzienne dopiero po wykopaliskach promowanych przez archidiakona kapitularnego ks pra艂ata Miko艂aja Quitadamo, dokonanych w latach 1949-1955. Wed艂ug naukowc贸w, krypty zosta艂y opuszczone w drugiej po艂owie XIII wieku, kiedy Andegawe艅czycy, wraz z nowymi budynkami, nadali Sanktuarium obecny uk艂ad 鈥瀦st臋puj膮cy鈥, aby dostosowa膰 wej艣cie do pobliskiego miejsca, na kt贸rym powsta艂o zamieszkiwane centrum. W ten spos贸b pierwotne budowle zosta艂y przykryte nowymi poziomami pod艂o偶a.

Dzi艣, ukazane i oddane do zwiedzania pomieszczenia Longobardzkie, oferuj膮 prawie dwie艣cie napis贸w wykonanych r贸偶nymi technikami mi臋dzy VI a IX wiekiem. Ka偶da pielgrzymka jest w istocie podr贸偶膮, kt贸ra mo偶e g艂臋boko naznaczy膰 tych, kt贸rzy j膮 pokonuj膮, a kt贸rzy odczuwaj膮 przy tym potrzeb臋 zaznaczenia miejsca, przez kt贸re przechodz膮, pozostawiaj膮c po sobie 艣wiadectwo przej艣cia.

Pochodzenie nazw i imion, cho膰 w wi臋kszo艣ci pochodzenia semickiego, 艂aci艅skiego i greckiego, wskazuje na co najmniej 97 nazw pochodzenia germa艅skiego, kt贸re potwierdzaj膮 umi臋dzynarodowienie przybysz贸w na g贸r臋 Gargano, kt贸ra sta艂a si臋 obowi膮zkowym przystankiem na tzw. Via Francigena. (鈥濪roga Frank贸w鈥 鈥 historyczny, transalpejski szlak komunikacyjny w Europie, biegn膮cy od Canterbury w Anglii do Rzymu. Jeden z najd艂u偶szych europejskich szlak贸w pielgrzymkowych, wiod膮cy do grobu 艢w. Piotra. Jego d艂ugo艣膰 (z wykorzystaniem dzisiejszej sieci drogowej) wynosi ok. 1610 km. lub Iter Francorum (czyli Droga Frankijska, Droga Frank贸w, tzw. 鈥濪roga Lombardzka鈥) jest wspominana po raz pierwszy w Itinerarium 艣wi臋tego Wilibalda z 725 r.

Droga ta prowadzi艂a wiernych do Ziemi 艢wi臋tej. Szczeg贸lne znaczenie w tej ca艂o艣ci epigraficznej maj膮 inskrypcje alfabetu runicznego, jedne z najwa偶niejszych odkry膰 epigraficznych ostatnich 40 lat.

Krypty rozci膮gaj膮 si臋 pod pod艂og膮 Groty i korytarzem dost臋powym do niej na d艂ugo艣ci oko艂o 60 metr贸w. Pierwsze pomieszczenie o d艂ugo艣ci oko艂o 45 m si臋ga a偶 do pot臋偶nej 艣ciany oporowej, na kt贸rej na g贸rnym poziomie spoczywaj膮 Drzwi z Br膮zu. Przypomina tunel, podzielony na osiem prostok膮tnych prz臋se艂, ze sklepieniem kolebkowym, 艂膮cz膮cymi si臋 ze sob膮 za pomoc膮 poprzecznych 艂uk贸w, kt贸re wyrastaj膮 z du偶ych filar贸w wystaj膮cych z bocznych 艣cian. W tych antycznych miejscach kultu s膮 wyra藕nie rozpoznawalne wyrostki jako pomieszczenia do poch贸wk贸w. W zwi膮zku z tym warto przypomnie膰 tradycj臋, kt贸ra istnia艂a od samego pocz膮tku. Ot贸偶 w miejscu przybytku Anio艂a, kt贸ry jest czystym duchem, obecno艣膰 zw艂ok by艂a niedozwolona. Jednak najwa偶niejsi i najbogatsi dignitarze nie rezygnowali z poch贸wku, i chcieli by膰 pochowani przynajmniej w pobli偶u 艣wi膮tyni 艣w. Micha艂a, kt贸rego Biblia r贸wnie偶 identyfikuje jako Tego, kt贸ry towarzyszy i przeprowadza dusze na Bo偶y S膮d.